ضرورت توجه به تاربخ نگاری محلی در گیلان

پیشنیه تاریخ 1 1 در 1  

زیست بوم گیلان از جمله مناطقی است که در زمینه تاریخ نگاری محلی به آن اعتنایی نشان داده نشده است . به طور مثال برای بررسی اوضاع سیاسی - اجتماعی این منطقه باید به تاریخ های عمومی لسلام وایران متکی بود وجالب 1 آن است که برای شناخت  اوضاع و احوال گیلان در قرن سوم هجری و قمری تاریخ محلی نواحی مجاور و همسایه آن مانند جرجان و حتی تاریخ نقطه دوردستس مانند تاریخ سیستان ، منابعی ارزشمند بشمار می روند در حالی که از دوره اسلامی تا قرن نهم هجری گیلان فاقد نگاری محلی است 

احمد کسروی در کتاب ارزنده «شهریاران گمنام » توانسته است با بهره گیری از متون تاریخ عمومی اسلامی ، تاریخ حکومت های آن ناحیه را از قرن سوم تا قرن نهم هجری شناسایی وبازنویسی کند کتاب شهریاران گمنام تنها منبعی لست که در باره سلسله های محلی آل جستان ، آل وهسودان ، سالاریان وکنگریان ، آل مسافر ، اطلاعاتی اندم ولی ذی قیامی ارایه می دهد. از افز قرن هفتم تا نهم هجری باید اوضاع باید اوضاع سیاسی اجتماعی گیلان را از منابع عمومی یا سلسله ای مطالعه کرد. به طور مثال ابوالقاسم عبدالله بن محمد کاشانی در کتاب اولجایتو و در ذیل رویدادهای 706 ه . ق  قریب بیست صفحه از کتاب خود را به ذکر مکان های مهم جغرافیایی و رخداد های سیاسی آن ناحیه اختصاص داده است . 

با این که گیلان در قرن هشتم هجری به علت خاستگاه صوفی بزرگ صوفی بزرگی چون شیخ زاهد گیلانی مورد توجه است ولی متأسفانه فاقد تاریخ نگاری محلی است . قرن نهم هجری را باید نقطه عطفی در تاریخ نگاری محلی گیلان دانست . در این دوره سید ظهیرالدین مرعشی توانست کتاب «تاریخ گیلان ودیلمستان » را تألیف کند و پس از او هم علی بن شمس الدین  حاجی حسین لاهیچی «تاریخ خانی » را نوست وبه دنبال آن دو ملا عبدالفتاح فومنی اثر معروف خود رابه نام « تاریخ گیلان » در زمینه اوضاع سیاسی و اجتماعی گیلان در دوره صفوی به رشته تحریر در آورد  «. نامه های خان احمد گیلانی » آخرین حاکم سلسله آل کیا که به کوشش واهتمام مرحوم فریدون نوزاد به چاپ رسیده است از معدود کتاب هایی هستند که حوادث گیلان را از قرن نهم هجری تا یازدهم هجری بازتاب می دهند.

کمبود منابع  تاریخ نگاری در گیلان این پرسش را در ذهن متبادر می سازد که آیا موقعیت جغرافیایی گیلان که به علت وجود کوهستان های بلند البرز به دارالمرز موسوم شده بود ؛ مانع از پیوند های سیاسی ، اجتماعی و اقتصادی با مردمچ درون فلات ایران بوده است که به علت حاکمیت سلسله های دودمانیچ کم دوام و فاقد توان نظامی مانع از توجه به تاریخ نگاری محلی در گیلان شده است ؟ 

 از آغاز قرن دوازدهم هجری و پس از مکاتیب خان احمد گیلانی اوضاع گیلان را باید تنها در سفرنامه ها و کتب خاطرات و برخی منابع عمومی تاریخ ایران جستجو کرد. دوره « مشروطه »، دومین نقطه عطف در تاریخ نگاری محلی گیلان است. در این دوره بود که لوئی رابینو آثاری را چون «فرمانروایان گیلان و «دارالمرز ایران - گیلان » و « گیلان و جنبش مشروطه به زشته تحریر در آورد . و به دنبال او مرحوم ابراهیم فخرایی کتاب هایی جون «گیلان در جنبش مشروطیت »  و «گیلان در گذرگاه زمان » و «گیلان در قلمرو شعر وادب » به نگارش در آورد  دوره. نهضت جنگل هم دوره اوج ثبت خاطرات ونگارش آثار ارزنده ای است که به انعکاس اوضاع واحوال گیلان در دوره فعالیت این نهصت پرداخته اند. در حال حاضر هم به ذکر نام عده ای از گیلان پژوهان پرداخت که در تاریخ نگاری محلی گیلان آثار و تألیفاتی از خود به یادگار نهاده اند ، تلاش آن ها در خور تقدیر است در رأس این دسته از پژوهشگران  زنده یادان جهانگیر سرتیپ پور ، محمود پاینده لنگرودی ،علی فروحی ، سید محمد تقی میر ابوالقاسمی ،محمد رسول دریاگشت ، افشین پرتو ،فریدون نوزاد و... قرار دارند. 

نکته مهمی را که باید خاطر نشان ساخت این است که امکان تألیف و تحقیق در زمینه جغرافیای تاریخی بدون وجود تاریخ های محلی عملا ممکن نیست زیرا ما برای تشریح اوضاع جغرافیایی و تأثیر آن بر شکل گیری تاریخ محلی یک سرزمین ونیز وجه تسمیه نام های جغرافیایی ، به تاریخ های محلی نیازمنذیم دلایل برای اثبات این ادعا می توان به منابع ومآخذی  که بارتولد در تألیف کتاب «تذکره جغرافیایی تاریخی ایران » و  گی لسترنج در تألیف کتاب «سرزمین های خلافت شرقی » و قلقشندی در تألیف کتاب « صبح الاعشی » و ... اشاره کرد. 

شوربختانه امروز فعالیت در حوزه گیلان پژوهی از روال علمی خارج شده است و کتاب هایی در این حوزه نشر یافته اند که تنها به بازتاب موضوع ها و مطالب کتاب چهار جلدی گیلان که به اهتمام زنده یاد اصلاح عربانی منتشر شده است ؛ می پردازند در حالی که آن کار سترگ حاصل تلاش جمعی از افراد اهل فضل و پژوهنده  است  اما عدم نطارت علمی بر بلزار نشر و وارسی متن آثار جذید ، علاوه بر این که خدمات ارزنده پژوهشگران را بی مایه می سازد جامعه کتابخوان را از رونویسی شتاب آلود آثار پیشنیان را خسته ور رنجیده خاطر می سازد .